Nhật ký 30 ngày dùng VietQR cho quán cà phê nhỏ

Quán tôi nhỏ thôi, vỏn vẹn sáu cái bàn gỗ kê dọc một con hẻm ở quận Bình Thạnh. Mỗi sáng tôi mở cửa lúc sáu giờ, pha mẻ phin đầu tiên cho mấy bác chạy xe ôm đầu hẻm. Suốt ba năm, cái hộp gỗ đựng tiền lẻ là "máy tính tiền" của tôi. Cho đến một ngày cuối tháng Năm, tôi quyết định thử nhận tiền bằng mã QR ngân hàng. Đây là nhật ký 30 ngày của tôi.

Vì sao tôi quyết định đổi

Chuyện bắt đầu từ một buổi sáng thứ Hai dở khóc dở cười. Khách xếp hàng bốn người, ai cũng đưa tờ năm trăm nghìn còn thơm mùi máy ATM, mà hộp tiền lẻ của tôi sạch trơn. Tôi phải chạy sang tiệm tạp hóa đổi tiền, để khách đứng chờ, cà phê thì nguội. Hôm đó tôi nghĩ: phải có cách nào khác.

Đứa cháu làm văn phòng nói với tôi về VietQR. Nó bảo cô cứ in cái mã ra dán ở quầy, khách quét là tiền vào thẳng tài khoản, không cần tiền lẻ, không sợ tiền giả. Tôi bán tín bán nghi, nhưng nghĩ tới cái cảnh đổi tiền sáng thứ Hai, tôi gật đầu.

Tôi tìm hiểu thì biết VietQR là thương hiệu chung cho dịch vụ thanh toán, chuyển khoản bằng mã QR xử lý qua mạng lưới NAPAS và các ngân hàng thành viên. NAPAS cùng các ngân hàng chính thức ra mắt thương hiệu này từ ngày 15/06/2021. Điều làm tôi yên tâm nhất: chuyển khoản qua dịch vụ NAPAS247 bằng mã VietQR diễn ra 24/7, kể cả ngoài giờ hành chính và cuối tuần, tiền vào trong vài giây.

Tuần 1: Loay hoay tạo mã và dán quầy

Tạo mã QR nhận tiền

Tôi mở app ngân hàng của mình, vào mục tạo QR nhận tiền. Có hai kiểu mã mà tôi học được:

• Mã QR tĩnh: chứa thông tin cố định gồm tên ngân hàng, số tài khoản và tên chủ tài khoản. Dùng lại được cho nhiều lần, khách tự nhập số tiền.
• Mã QR động: cài sẵn cả số tiền và nội dung, nhưng chỉ dùng cho một giao dịch.

Lúc đầu tôi định in mã động cho từng ly cà phê, nhưng thấy vô lý vì giá đồ uống quán tôi khác nhau. Cuối cùng tôi chọn in một mã tĩnh có sẵn số tài khoản và tên chủ tài khoản, dán cố định ở quầy, khách tự gõ số tiền và nội dung. Ai cũng tạo được mã này: tiểu thương, hộ kinh doanh, người bán online đều in ra dán ở quầy hoặc gắn lên Facebook.

In và dán

Tôi nhờ tiệm photo ép plastic cái mã cho khỏi dính nước cà phê, dán lên một tấm bìa cứng dựng ngay cạnh máy tính tiền. Bên dưới tôi viết tay dòng chữ to: "QUÉT QR CHUYỂN KHOẢN - GHI TÊN BÀN". Cái dòng "ghi tên bàn" này về sau cứu tôi rất nhiều, tôi sẽ kể sau.

Ngày đầu tiên có đúng hai khách quét mã. Một bạn sinh viên trẻ quét cái rẹt, hai giây sau điện thoại tôi "ting" một tiếng. Tôi nhìn màn hình mà thấy lạ lẫm, ba năm bán hàng chưa bao giờ nghe tiếng "ting" đó.

Tuần 2–3: Khách quen, người lớn tuổi và những sự cố nhỏ

Phản ứng của khách

Lớp khách trẻ thì mê liền. Họ không thích cầm tiền lẻ, quét xong đi luôn. Nhưng quán tôi đa số là khách lớn tuổi, mấy bác hưu trí ngồi cả buổi sáng đọc báo. Bác Tư, khách ruột bảy mươi tuổi, nhìn cái mã rồi lắc đầu: "Cô bày trò gì rắc rối, tui trả tiền mặt cho khỏe."

Tôi không ép. Tôi để song song cả hai: ai thích tiền mặt cứ trả tiền mặt, ai muốn quét thì quét. Nhưng có hôm bác Tư hết tiền lẻ, tôi mới ngồi xuống cầm điện thoại của bác, chỉ từng bước: mở app, bấm quét QR, đưa máy vào mã, gõ số tiền hai mươi lăm nghìn. Bác làm được, mặt sáng rỡ như trẻ con. Từ đó thỉnh thoảng bác cũng quét, vừa quét vừa khoe "tui rành công nghệ rồi nha".

Sự cố đầu tiên: chuyển rồi mà chưa thấy

Một chị khách quét xong giơ màn hình "chuyển thành công" nhưng điện thoại tôi chưa "ting". Tôi hơi hoảng. Hóa ra hôm đó wifi quán chập chờn, app tôi chưa kịp đẩy thông báo. Tôi học được rằng giao dịch thường vào trong một đến ba giây, nhưng thông báo trên máy mình có thể trễ nếu mạng yếu. Cách xử lý: tôi mở app ngân hàng, vào lịch sử giao dịch là thấy ngay. Từ đó tôi không hoảng nữa.

Sự cố thứ hai: khách chuyển nhầm người

Đây là bài học xương máu. Có anh khách quét mã ở quán khác từ hôm trước, lưu lại trong app, rồi hôm sau gõ lại "thanh toán" mà không quét lại mã của tôi, thành ra chuyển cho quán kia. Anh đứng cãi là đã chuyển rồi. Nhờ cái dòng "GHI TÊN BÀN" và nội dung chuyển khoản, tôi mới đối chiếu được là tài khoản tôi không hề nhận. May là anh kiểm tra lại, đúng là chuyển nhầm thật.

Tuần 4 và chuyện đối soát cuối ngày

Đến tuần cuối thì mọi thứ vào guồng. Việc tôi sợ nhất ban đầu là đối soát cuối ngày, hóa ra lại nhẹ nhàng.

Mỗi tối đóng cửa, tôi ngồi với ly trà, mở app ngân hàng xem lịch sử giao dịch trong ngày. Tiền mặt thì đếm trong hộp gỗ, tiền chuyển khoản thì cộng trên app. Nhờ tôi bắt khách ghi tên bàn hoặc tên đồ uống vào nội dung, tôi dò lại được gần như từng giao dịch khớp với sổ tay. Trước đây đếm tiền mặt cuối ngày hay lệch vài chục nghìn vì tiền lẻ trả nhầm, giờ phần chuyển khoản thì chính xác tới từng đồng.

Một điều tôi thích: không còn nỗi sợ tiền giả. Tháng trước tôi từng nhận một tờ hai trăm nghìn giả mà không biết, lỗ nguyên buổi sáng. Tiền vào tài khoản thì không có chuyện đó.

So sánh tiền mặt và chuyển khoản QR

Sau 30 ngày, tôi tự tổng kết lại để xem mình được mất gì.

Kết luận của tôi: không bỏ hẳn cái nào. Tiền mặt vẫn cần cho mấy bác lớn tuổi và những lúc mất mạng. Nhưng QR đã thành cách nhận tiền chính ở quán.

Những mẹo tôi rút ra sau 30 ngày

• Dán mã ở chỗ sáng, vừa tầm tay khách, ép plastic kẻo dính nước. Mã mờ là khách quét không ra.
• Viết tên chủ tài khoản to bên cạnh mã để khách đối chiếu, vừa minh bạch vừa chống chuyển nhầm.
• Quy ước nội dung chuyển khoản đơn giản (tên bàn, tên món) để đối soát.
• Đừng hoảng khi chưa nghe "ting", vào lịch sử giao dịch trong app là thấy. Thông báo trễ thường do mạng yếu.
• Kiên nhẫn với khách lớn tuổi, chỉ cần cầm tay chỉ một lần là họ làm được.
• Vẫn giữ một ít tiền lẻ trong hộp gỗ cho những trường hợp không quét được.

Tổng kết hành trình

Ba mươi ngày trôi qua nhanh như một mẻ phin. Quán tôi vẫn nhỏ, vẫn sáu cái bàn gỗ trong hẻm, nhưng buổi sáng thứ Hai không còn cảnh chạy đi đổi tiền lẻ nữa. Cái hộp gỗ vẫn còn đó, nhưng giờ nó chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa kia là tiếng "ting" quen thuộc mỗi khi có khách quét mã.

Bác Tư hôm qua còn bảo tôi: "Cô dạy tui quét cái này, tui về quét trả tiền điện luôn, khỏi ra bưu điện." Tôi cười. Hóa ra cái mã QR nhỏ dán ở quầy cà phê không chỉ thay đổi cách tôi nhận tiền, mà còn kéo cả những vị khách bảy mươi tuổi của tôi bước thêm một bước vào thời của thanh toán số. Với một chủ quán nhỏ như tôi, đó là điều đáng giá hơn cả con số trong tài khoản.